नेपाली राजनीतिको एउटा ‘बजारु सत्य’ छ– व्यवस्था फेरिन्छ, शासक फेरिन्छन्, तर शासकलाई रिझाएर आफ्नो दुनो सोझ्याउने ‘चाकडी संस्कृति’ कहिल्यै फेरिँदैन। राप्रपा, कांग्रेस, एमाले वा माओवादी मात्र होइन, आफूलाई वैकल्पिक, आधुनिक र शिक्षित दाबी गर्ने नयाँ भनिएको दल राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) पनि यो चाकडीरुपी संक्रामक रोगबाट मुक्त हुन सकेको छैन भन्ने ताजा दृष्टान्त हालै संघीय संसद्को रोस्टममा देखियो।

बजेटजस्तो देशको अर्थतन्त्र र जनताको जीवनस्तरसँग जोडिएको गम्भीर विषयमाथि सैद्धान्तिक छलफल चल्दै गर्दा रास्वपाका सांसद सुलभ खरेलले संसद्लाई नीतिगत बहसको थलो होइन, ‘द्वापर युग’ को भजनमण्डलीमा परिणत गरिदिए। उनले वर्तमान राजनीतिक परिदृश्यलाई महाभारतको रणभूमिसँग तुलना गर्दै नेताहरूको देवत्वकरण गरे। उनले प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहलाई युद्धभूमिमा लक्ष्यमा केन्द्रित लडाकु अर्जुनको संज्ञा दिए। त्यसैगरी, पार्टी सभापति रवि लामिछानेलाई ‘श्रीकृष्ण’ र अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेलाई सत्य बोल्ने, अर्थ, शासन र नैतिकताको दीर्घकालीन हित सोच्ने ‘विदुर’ को रूपमा चित्रण गरे। खरेलले शिक्षा कर र न्यायपालिकाको बजेट जस्ता केही जनसरोकारका विषय उठाए पनि उनको त्यो आलोचनात्मक चेत नेताहरूको चाप्लुसीको घाममा ओझेल पर्यो।

किन गरियो रवि, बालेन र स्वर्णिमको चाकडी ?
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार सांसद सुलभ खरेलले संसद्को रोस्टमबाटै रवि लामिछाने, बालेन शाह र स्वर्णिम वाग्ले जस्ता पात्रहरूलाई ‘कृष्ण, अर्जुन र विदुर’ को उपमा दिनुको पछाडि गहिरो रणनीतिक र मनोवैज्ञानिक स्वार्थ लुकेको छ:

राजनीतिक भविष्यको ‘बीमा’ (Political Insurance): रास्वपा जस्ता नयाँ दलहरूमा आन्तरिक लोकतन्त्र अझै संस्थागत भइसकेको छैन। त्यहाँ टिकट वितरण, शक्ति बाँडफाँट र पदोन्नतिमा पार्टी सभापति रवि लामिछाने र अर्थविद् डा. स्वर्णिम वाग्ले जस्ता शीर्ष नेताहरूको एकलौटी प्रभाव छ। खरेलले यो बुझेका छन् कि आगामी निर्वाचनमा पुनः टिकट पाउन वा पार्टीभित्र वरीयता बढाउन नेतृत्वको ‘गुड बुक’मा पर्नु अनिवार्य छ।
पपुलिजमको लहरमा सवार हुने दाउ: रास्वपा सभापति रवि लामिछाने, प्रधानमन्त्री बालेन शाह र स्वर्णिम वाग्ले जस्ता रास्वपाका नेताहरूको सामाजिक सञ्जालमा ठुलो ‘फ्यान फलोइङ’ छ। संसद्को रोस्टमबाट उनीहरूको देवत्वकरण गर्दा सामाजिक सञ्जालका ‘ट्रोल’ र ‘फ्यान’ हरूबाट वाहवाही पाइने र आफ्नो राजनीतिक बजार चम्किने सस्तो लोकप्रियतावादी मनोविज्ञानले यसमा काम गरेको देखिन्छ।
वैचारिक कङ्गालपन लुकाउने अस्त्र: संसद्मा बजेटका प्राविधिक, आर्थिक र नीतिगत पक्षमा गहन अध्ययन र बहस गर्न ठुलो मिहिनेत चाहिन्छ। जब सांसदहरूसँग विषयवस्तुको गम्भीर ज्ञान र वैचारिक स्पष्टता हुँदैन, तब उनीहरू नेतृत्वको अन्धभक्तिको सहारा लिएर समय कटाउने र सञ्चारमाध्यमको ध्यान खिच्ने सजिलो बाटो रोज्छन्।
यो चाकडीबाट उनले के पाउलान् ?
नेपाली राजनीतिको परम्परागत स्कुलिङअनुसार यस प्रकारको ‘लाउड’ चाकडी गर्ने पात्रहरूले तत्काल र दीर्घकालीन रूपमा निम्नलिखित लाभहरूको अपेक्षा गरेका हुन्छन्:

अपेक्षित लाभ स्वरूप र प्रभाव
नेतृत्वको आशीर्वाद पार्टीभित्रका महत्त्वपूर्ण समिति, संसदीय दलको जिम्मेवारी वा भविष्यमा मन्त्रीमण्डल गठन हुँदा पहिलो प्राथमिकतामा पर्ने अवसर।
पार्टीभित्रको आन्तरिक सुरक्षा यदि भविष्यमा कुनै काण्ड वा विवादमा मुछिएमा पार्टी नेतृत्वले बचाउ गर्ने ‘सुरक्षा कवच’।
आगामी चुनावको ग्यारेन्टी अर्को निर्वाचनमा पार्टीको तर्फबाट सुरक्षित क्षेत्र वा समानुपातिकको बन्दसूचीमा माथिल्लो स्थान।
इतिहासको ऐना: हिजोका ‘चाकडीवाज’ हरूले के पाए?
समाजशास्त्री डोरबहादुर विष्टले आफ्नो कालजयी पुस्तक ‘भाग्यवाद र चाकडी’ मा नेपालको विकास नहुनुको मुख्य कारक नै यही चाकडी प्रथालाई मानेका छन्। इतिहास हेर्ने हो भने चाकडीकै भरमा कैयौँ अयोग्य पात्रहरूले राज्यको सर्वोच्च लाभ लिएका छन् भने योग्यहरू किनाराकृत भएका छन्:

राणा र पञ्चायत काल: राणाहरूको दरबारमा बिहानै ‘जी–हजुरी’ गरेर चाकडी बजाउनेहरूले नै ठूला जागिर, जमिनदारी र ‘बक्सिस’ पाउँथे। पञ्चायत कालमा राजालाई ‘विष्णुको अवतार’ र उनीहरूको सामान्य बोलीलाई ‘अन्तर्यामी वाणी’ भन्दै चाप्लुसीकै भरमा मन्त्री बन्ने र सत्ता टिकाउने होड चल्थ्यो।
बहुदल काल (२०४६ पछि): प्रजातन्त्र आएपछि पनि प्रवृत्ति फेरिएन। नेपाली कांग्रेसमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाको ‘किचन क्याबिनेट’ को परिक्रमा गर्ने र उनको चाकडी गर्नेहरूले कैयौँ राजनीतिक लाभ पाए, जसका कारण कृष्णप्रसाद भट्टराई र गणेशमान सिंह जस्ता त्यागी र निष्ठावान् नेताहरू पाखा लाग्न विवश भए।
गणतन्त्र र कम्युनिष्ट संस्कृति: साम्यवाद र समानताको नारा दिने कम्युनिष्टहरूमा त यो रोग झन् भद्रगोल रूपमा संस्थागत भयो। एमालेभित्र अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीलाई ‘युगपुरुष’ वा ‘बा’ भन्दै देवत्वकरण गर्नेहरूले राजनीतिक र प्रशासनिक नियुक्तिहरूमा एकाधिकार जमाए। माओवादीमा पुष्पकमल दाहाललाई ‘क्रान्तिको महानायक’ र ‘भाग्यविधाता’ मान्ने संस्कृतिले प्रश्रय पायो।
हिजो जसले सिद्धान्त छाडेर नेताको फेरो समाते, उनीहरू नै राजदूत, मन्त्री, संवैधानिक निकायका प्रमुख र राष्ट्रिय योजना आयोगका पदाधिकारी बने। यही विकृति देखेपछि जनताले रास्वपा जस्ता नयाँ दललाई मत दिएका थिए, तर सुलभ खरेलको ‘महाभारत शैली’ ले नयाँ ब्रान्डभित्र पनि पुरानै ‘चाकडीको भाइरस’ क्रियाशील रहेको प्रमाणित गरेको छ।

नेपाललाई चाकडीमुक्त कसरी गर्ने?
चाकडी र चाप्लुसीले देशको योग्यता प्रणालीलाई ध्वस्त पार्छ। यदि देशमा वास्तविक विकास र सुशासन स्थापना गर्ने हो भने यो संक्रामक रोगको उपचार तत्काल खोजिनुपर्छ:

पहिलो, पार्टीभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र र योग्यता प्रणाली
दलहरूले टिकट वितरण, पदोन्नति र जिम्मेवारी दिने आधार नेताको खल्ती वा उसको भजन गाउने क्षमतालाई होइन, सांसद वा कार्यकर्ताको कार्यसम्पादनलाई बनाउनुपर्छ। रास्वपाले दाबी गर्ने गरेको प्राइमरी इलेक्सन र योग्यताको सिद्धान्तलाई कडाइका साथ लागू गरिनुपर्छ।

दोस्रो, संसद्को गरिमा र आचारसंहिता
बजेट, विधेयक र नीति निर्माणका समयमा संसद्को रोस्टमलाई दलका नेताहरूको देवत्वकरण गर्ने थलो बनाउन पाइने छैन भनी आचारसंहिता कडा बनाइनुपर्छ। अमूल्य संसदीय समय नेताको भजन गाउन खर्च गर्ने सांसदहरूलाई जनता र सञ्चारमाध्यमले निरन्तर खबरदारी गर्नुपर्छ।

तेस्रो, मतदाताको चेतना र सामाजिक बहिष्कार
जबसम्म जनताले आफ्नो नेताको चाकडी गर्ने कार्यकर्तालाई नै ‘बलियो र पहुँचवाला’ ठानेर भोट दिइरहन्छन्, तबसम्म यो प्रवृत्ति रोकिँदैन। मतदाताले प्रश्न गर्न सक्ने, नेतृत्वको गल्ती औँल्याउन सक्ने र विकासप्रेमी व्यक्तित्वलाई मात्र अनुमोदन गर्ने परिपाटी बसाल्नुपर्छ।